Жаңылыктар

Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин (КТМУ) Үзгүлтүксүз билим берүү борборунун семинарлар программасынын алкагында филол. илим. канд., доц. Айнура Кабатай кызынын «Таасирдүү үн — таанымал образ» аттуу семинары өткөрүлдү. Касым Тыныстанов атындагы жыйындар залында өткөн семинарда баарлашууда үндүн жана сүйлөө техникасынын адамдын жеке образына тийгизген таасири талкууланды.

Катышуучулардын натыйжалуу сүйлөө көндүмдөрүн өнүктүрүүгө багытталган семинарда туура дем алуу, үн башкаруу, артикуляция, дикция, интонация жана орфоэпия сыяктуу темаларга көңүл бурулду. Теориялык маалыматтар жана практикалык көнүгүүлөр айкалышкан иш-чарада баарлашуу көндүмдөрүн өнүктүрүүгө жана адамдардын ортосундагы мамилелерди жакшыртууга багытталган ыкмалар сунушталды.

Баарлашууда үндүн жана адам образынын мааниси

Семинардын ачылышында сөз сүйлөгөн Үзгүлтүксүз билим берүү борборунун төрагасы, проф., док. Йүжел Өксүз адамдар ортосундагы мамиледе үндүн жана адамдын башкаларга калтырган таасиринин маанилүүлүгүнө токтолду. Ал баарлашууда адамдын эмне айтканы эле эмес, аны кандайча айтканы жана маектешине кандай таасир калтырганы да чоң роль ойной турганын белгиледи. «Адамдын таасирдүүлүгү анын эмне айтканына гана эмес, кандай сүйлөгөнүнө, кандай угуларына жана башкаларга кандай таасир калтырганына да байланыштуу», — деди Өксүз. Ошондой эле ал көркөм, так жана таасирдүү сүйлөй билүү адамдарга таасир этүүдө маанилүү экенин белгилеп, чын ыкластан сүйлөп, ишеним жарата билүү адамдын көңүлүнө жол табууга жардам берерин айтты. «Чын жүрөктөн сүйлөп, башкаларда ишеним жараткан сөзүбүз алардын көңүлүнө да, жүрөгүнө да таасир эте алат», — деп белгиледи ал.

Таасирдүү сүйлөөнүн негизги шарттары

Семинарда баяндама жасаган филол. илим. канд., доц. Айнура Кабатай кызы баарлашуу күнүмдүк жашообуздун ажырагыс бөлүгү экенин белгиледи. Анын айтымында, жакшы ой-пикирлерге ээ болуу жетишсиз; аларды башкаларга туура, так жана таасирдүү жеткире билүү да өтө маанилүү. Ал чечендик өнөрдүн беш негизги баскычын түшүндүрдү. Алар: инвенция, диспозиция жана композиция, элокуция жана орнамента, меморио жана акцио. Мындан тышкары, таасирдүү сүйлөө үчүн үндү туура пайдалануу, дем алууну жөнгө салуу, артикуляцияны, дикцияны, интонацияны жана сөздөрдүн туура айтылышын (орфоэпия) жакшыртуу зарылдыгына токтолду.

Туура дем алуу жана үндү башкара билүү

Семинарда туура дем алуунун жана үндү башкара билүүнүн сүйлөө чеберчилигиндеги ордуна өзгөчө көңүл бурулду. Кабатай кызы үндүн жоон-ичкелик өзгөчөлүктөрү тууралуу айтып, туура дем алуу үндү так, туруктуу жана натыйжалуу колдонууга жардам берерин түшүндүрдү. Ал акырек, көкүрөк жана диафрагма менен дем алуу ыкмаларына токтолуп, сүйлөп жатканда диафрагма менен дем алуунун маанилүүлүгүн баса белгиледи. Ошондой эле катышуучуларга дем алууну туура жөнгө салууга жардам берген практикалык көнүгүүлөрдү көрсөттү. Бөбөктөр табигый түрдө диафрагма аркылуу дем аларын, бирок чоңойгон сайын дем алуу адаты өзгөрүшү мүмкүн экенин белгилеген Кабатай кызы диафрагманы туура пайдалануу үндү эркин чыгарууга жана сүйлөп жатканда үндүн тез чарчап калбоосуна жардам берерин айтты.

Артикуляция, дикция жана интонация

Семинардын жүрүшүндө тыбыштарды туура айтуунун, дикциянын жана интонациянын сүйлөөдө кандай мааниге ээ экени да кеңири талкууланды. Кабатай кызы тыбыштарды так айтуу, сүйлөө органдарын туура кыймылдатуу сөздүн угулушуна жана түшүнүктүүлүгүнө түздөн-түз таасир этерин белгиледи.

Анын айтымында, туура эмес орфоэпия сөздөрдүн, ал тургай бүтүндөй сүйлөмдөрдүн маанисин өзгөртүп коюшу мүмкүн. Ал эми интонация айтылган ойдун маанисин, сүйлөөчүнүн сезимин жана мамилесин угарманга жеткирүүдө маанилүү роль ойнойт. Кабатай кызы артикуляция жана сөздөрдү туура айтууну машыктырууда жаңылмачтарды жана ар кандай тыбыштык айкалыштарды колдонуу натыйжалуу экенин белгиледи. Ошондой эле ар бир тилдин өзүнө таандык интонациялык өзгөчөлүктөрү болорун айтты.

Сүйлөө темпи жана орфоэпиянын мааниси

Сүйлөө темпи угармандын айтылган ойду канчалык деңгээлде түшүнөрүнө таасир этерин белгилеген Кабатай кызы сөздү өтө тез же өтө жай эмес, ылайыктуу темпте сүйлөөнүн маанилүүлүгүн түшүндүрдү. Ал мүнөтүнө болжол менен 120 сөз айтууну сүйлөө ылдамдыгынын үлгүсү катары келтирип, сүйлөө темпи ар бир тилдин өзгөчөлүгүнө жараша айырмаланышы мүмкүн экенин белгиледи. Семинардын акыркы бөлүгүндө сөздөрдү адабий тилдин айтылыш нормаларына ылайык туура айтуу маселеси каралды. Катышуучуларга сөздөрдү так айтууга, ойду түшүнүктүү жеткирүүгө жана сүйлөөдө тилдин эрежелерин сактоого көңүл буруу зарылдыгы эскертилди. Теориялык баяндама жана практикалык көнүгүүлөр менен семинар аяктады. Иш-чаранын соңунда филол. илим. канд., доц. Айнура Кабатай кызына ыраазычылык баракчасы тапшырылды.